گلستان › باب پنجم در عشق و جوانی › حکایت شمارهٔ ۱۷

سالی محمد خوارزمشاه رحمة الله علیه با خَتا برای مصلحتی صلح اختیار کرد. به جامع کاشغَر در آمدم، پسری دیدم نحوی به غایتِ اعتدال و نهایتِ جمال، چنان که در امثال او گویند: — مُعَلّمت همه شوخی و دلبری آموخت

جفا و ناز و عِتاب و ستمگری آموخت — من آدمی به چنین شکل و خوی و قَدّ و روش

ندیده‌ام مگر این شیوه از پری آموخت — مقدمه‌ی نحو زمخشری در دست داشت و همی خواند: ضَرَبَ زیدٌ عمرواً و کان المتعدّي عمرواً. گفتم: ای پسر، خوارزم و خَتا صلح کردند و زید و عمرو را همچنان خصومت باقیست؟ بخندید و مولدم پرسید، گفتم: خاک شیراز. گفت: از سخنان سعدی چه داری؟ گفتم:

بُلیتُ بِنَحويٍّ یَصولُ مُغاضِباً — عَلَيَّ کَزِیدٍ فیٖ مُقابَلَةِ العَمرو

عَلیٰ جَرِّ ذَیلٍ لَیسَ یَرفَعُ رَأسَهُ — وَ هَل یَستَقیمُ الَّرفعُ مِن عامِلِ الجَرِّ

لَختی به اندیشه فرو رفت و گفت: غالب اشعار او در این زمین به زبان پارسیست، اگر بگویی به فهم نزدیک‌تر باشد؛ کَلِّمِ الناسَ عَلی قَدرِ عُقولِهِم. گفتم: — طبع تو را تا هوس نحو کرد

صورت صبر از دل ما محو کرد — ای دل عُشّاق به دام تو صید

ما به تو مشغول و تو با عَمْرو و زِید؟ — بامدادان که عزم سفر مُصمَّم شد، گفته بودندش که فلان، سعدیست. دوان آمد و تَلطُّف کرد و تأسّف خورد که چندین مدت چرا نگفتی منم؟ تا شُکرِ قُدومِ بزرگان را میانْ به خدمت ببستمی؛ گفتم:

با وجودت ز من آواز نیاید که منم — گفتا چه شود گر در این خِطِّه چندی برآسایی تا به خدمت مُستفید گردیم؟ گفتم نتوانم به حُکم این حکایت:

بزرگی دیدم اندر کوهساری — قناعت کرده از دنیا به غاری

چرا گفتم به شهر اندر نیایی؟ — که باری بندی از دل برگشایی

بگفت آنجا پریرویانِ نَغْزند — چو گِل بسیار شد پیلان بلغزند

این بگفتم و بوسه بر سر و روی یکدیگر دادیم و وداع کردیم. — بوسه دادن به روی دوست چه سود

هم در این لحظه کردنش بدرود؟ — سیب گویی وداعِ بُستان کرد

روی از این نیمه سرخ و زآن سو زرد — إِنْ لَم أَمُتْ یَومَ الوَداعِ تَأسُّفاً

لا تَحسَبوني في المَوَدَّةِ مُنصِفاً