منطق‌الطیر › عذر آوردن مرغان › حکایت مرگ ققنس

هست ققنس طرفه مرغی دلستان — موضع این مرغ در هندوستان

سخت منقاری عجب دارد دراز — همچو نی در وی بسی سوراخ باز

قربِ صد سوراخ در منقار اوست — نیست جفتش، طاق بودن کارِ اوست

هست در هر ثُقبه آوازی دگر — زیر هر آوازِ او رازی دگر

چون به هر ثُقبه بنالد زار زار — مرغ و ماهی گردد از وی بی‌قرار

جملهٔ پرّندگان خامش شوند — در خوشیّ بانگ او بی‌هش شوند

فیلسوفی بود دمسازش گرفت — علم موسیقی ز آوازش گرفت

سالِ عمر او بُوَد قربِ هزار — وقت مرگ خود بداند آشکار

چون ببرّد وقتِ مردن دل ز خویش — هیزم آرَد گِردِ خود ده حُزمه بیش

در میان هیزم آید بی‌قرار — دردهد صد نوحه خود را زار زار

پس بدان هر ثُقبه‌ای از جان پاک — نوحه‌ای دیگر برآرد دردناک

چون‌که از هر ثُقبه همچون نوحه‌گر — نوحهٔ دیگر کند نوعی دگر

در میان نوحه از اندوهِ مرگ — هر زمان بر خود بلرزد همچو برگ

از نفیر او همه پرّندگان — وز خروش او همه درّندگان

سوی او آیند چون نظّارگی — دل ببرّند از جهان یک‌بارگی

از غمش آن روز در خون جگر — پیش او بسیار میرد جانور

جمله از زاریّ او حیران شوند — بعضی از بی‌قوّتی بی‌جان شوند

بس عجب روزی بُوَد آن روزِ او — خون چکد از نالهٔ جان‌سوزِ او

باز چون عمرش رسد با یک نفس — بال و پر برهم زند از پیش و پس

آتشی بیرون جهَد از بال او — بعدِ آن آتش بگردد حال او

زود در هیزم فتد آتش همی — پس بسوزد هیزمش خوش‌خوش همی

مرغ و هیزم هر دو چون اخگر شوند — بعد از اخگر نیز خاکستر شوند

چون نمانَد ذره‌ای اخگر پدید — ققنسی آید ز خاکستر پدید

آتش آن هیزم چو خاکستر کند — از میان، ققنس‌بچه سر برکند

هیچ‌کس را در جهان این اوفتاد — کو پس از مردن بزاید نابزاد؟

گر چو ققنس عمرِ بسیارت دهند — هم بمیری هم بسی کارت دهند

سال‌ها در ناله و در درد بود — بی‌ولد، بی‌جفت، فردی فرد بود

در همه آفاق پیوندی نداشت — محنت جفتی و فرزندی نداشت

آخرالامرش اجل چون یاد داد — آمد و خاکسترش بر باد داد

تا بدانی تو که از چنگ اجل — کس نخواهد برد جان چند از حیَل

در همه آفاق کس بی‌مرگ نیست — وین عجایب بین که کس را برگ نیست

مرگ اگرچه بس درشت و ظالم است — گردن آن را نرم کردن لازم است

گرچه ما را کارِ بسیار اوفتاد — سخت‌تر از جمله، این کار اوفتاد