مثنوی معنوی › دفتر پنجم › بخش ۲۲ - تفاوت عقول در اصل فطرت خلاف معتزله کی ایشان گویند در اصل عقول جزوی برابرند این افزونی و تفاوت از تعلم است و ریاضت و تجربه

این تفاوت عقلها را نیک دان — در مراتب از زمین تا آسمان

هست عقلی هم‌چو قرص آفتاب — هست عقلی کمتر از زهره و شهاب

هست عقلی چون چراغی سرخوشی — هست عقلی چون ستارهٔ آتشی

زانک ابر از پیش آن چون وا جهد — نور یزدان‌بین خردها بر دهد

عقل جزوی عقل را بدنام کرد — کام دنیا مرد را بی‌کام کرد

آن ز صیدی حسن صیادی بدید — وین ز صیادی غم صیدی کشید

آن ز خدمت ناز مخدومی بیافت — وآن ز مخدومی ز راه عز بتافت

آن ز فرعونی اسیر آب شد — وز اسیری سبط صد سهراب شد

لعب معکوسست و فرزین‌بند سخت — حیله کم کن کار اقبالست و بخت

بر خیال و حیله کم تن تار را — که غنی ره کم دهد مکار را

مکر کن در راه نیکو خدمتی — تا نبوت یابی اندر امتی

مکر کن تا وا رهی از مکر خود — مکر کن تا فرد گردی از جسد

مکر کن تا کمترین بنده شوی — در کمی رفتی خداونده شوی

روبهی و خدمت ای گرگ کهن — هیچ بر قصد خداوندی مکن

لیک چون پروانه در آتش بتاز — کیسه‌ای زان بر مدوز و پاک باز

زور را بگذار و زاری را بگیر — رحم سوی زاری آید ای فقیر

زاری مضطر تشنه معنویست — زاری سرد دروغ آن غویست

گریهٔ اخوان یوسف حیلتست — که درونشان پر ز رشک و علتست