مثنوی معنوی › دفتر اول › بخش ۱۵۷ - قصهٔ مری کردن رومیان و چینیان در علم نقاشی و صورت‌گری

چینیان گفتند ما نقاش‌تر — رومیان گفتند ما را کر و فر

گفت سلطان امتحان خواهم درین — کز شماها کیست در دعوی گزین

اهل چین و روم چون حاضر شدند — رومیان در علم واقف‌تر بدند

چینیان گفتند یک خانه به ما — خاص بسپارید و یک آن شما

بود دو خانه مقابل در بدر — زان یکی چینی ستد رومی دگر

چینیان صد رنگ از شه خواستند — پس خزینه باز کرد آن ارجمند

هر صباحی از خزینه رنگها — چینیان را راتبه بود از عطا

رومیان گفتند نه نقش و نه رنگ — در خور آید کار را جز دفع زنگ

در فرو بستند و صیقل می‌زدند — همچو گردون ساده و صافی شدند

از دو صد رنگی به بی‌رنگی رهیست — رنگ چون ابرست و بی‌رنگی مهیست

هرچه اندر ابر ضو بینی و تاب — آن ز اختر دان و ماه و آفتاب

چینیان چون از عمل فارغ شدند — از پی شادی دهلها می‌زدند

شه در آمد دید آنجا نقشها — می‌ربود آن عقل را و فهم را

بعد از آن آمد به سوی رومیان — پرده را بالا کشیدند از میان

عکس آن تصویر و آن کردارها — زد برین صافی شده دیوارها

هر چه آنجا دید اینجا به نمود — دیده را از دیده‌خانه می‌ربود

رومیان آن صوفیانند ای پدر — بی ز تکرار و کتاب و بی هنر

لیک صیقل کرده‌اند آن سینه‌ها — پاک از آز و حرص و بخل و کینه‌ها

آن صفای آینه وصف دلست — صورت بی منتها را قابلست

صورت بی‌صورت بی حد غیب — ز آینهٔ دل تافت بر موسی ز جیب

گرچه آن صورت نگنجد در فلک — نه بعرش و فرش و دریا و سمک

زانک محدودست و معدودست آن — آینهٔ دل را نباشد حد بدان

عقل اینجا ساکت آمد یا مضل — زانک دل یا اوست یا خود اوست دل

عکس هر نقشی نتابد تا ابد — جز ز دل هم با عدد هم بی عدد

تا ابد هر نقش نو کاید برو — می‌نماید بی حجابی اندرو

اهل صیقل رسته‌اند از بوی و رنگ — هر دمی بینند خوبی بی درنگ

نقش و قشر علم را بگذاشتند — رایت عین الیقین افراشتند

رفت فکر و روشنایی یافتند — نحر و بحر آشنایی یافتند

مرگ کین جمله ازو در وحشتند — می‌کنند این قوم بر وی ریش‌خند

کس نیابد بر دل ایشان ظفر — بر صدف آید ضرر نه بر گهر

گرچه نحو و فقه را بگذاشتند — لیک محو فقر را بر داشتند

تا نقوش هشت جنت تافتست — لوح دلشان را پذیرا یافتست

برترند از عرش و کرسی و خلا — ساکنان مقعد صدق خدا