مثنوی معنوی › دفتر چهارم › بخش ۵۶ - در تفسیر این حدیث مصطفی علیه‌السلام کی ان الله تعالی خلق الملائکة و رکب فیهم العقل و خلق البهائم و رکب فیها الشهوة و خلق بنی آدم و رکب فیهم العقل و الشهوة فمن غلب عقله شهوته فهو اعلی من الملائکة و من غلب شهوته عقله فهو ادنی من البهائم

در حدیث آمد که یزدان مجید — خلق عالم را سه گونه آفرید

یک گره را جمله عقل و علم و جود — آن فرشته‌ست او نداند جز سجود

نیست اندر عنصرش حرص و هوا — نور مطلق زنده از عشق خدا

یک گروه دیگر از دانش تهی — هم‌چو حیوان از علف در فربهی

او نبیند جز که اصطبل و علف — از شقاوت غافلست و از شرف

این سوم هست آدمی‌زاد و بشر — نیم او ز افرشته و نیمیش خر

نیم خر خود مایل سفلی بود — نیم دیگر مایل عقلی بود

آن دو قوم آسوده از جنگ و حراب — وین بشر با دو مخالف در عذاب

وین بشر هم ز امتحان قسمت شدند — آدمی شکلند و سه امت شدند

یک گره مستغرق مطلق شدست — هم‌چو عیسی با ملک ملحق شدست

نقش آدم لیک معنی جبرئیل — رسته از خشم و هوا و قال و قیل

از ریاضت رسته وز زهد و جهاد — گوییا از آدمی او خود نزاد

قسم دیگر با خران ملحق شدند — خشم محض و شهوت مطلق شدند

وصف جبریلی دریشان بود رفت — تنگ بود آن خانه و آن وصف زفت

مرده گردد شخص کو بی‌جان شود — خر شود چون جان او بی‌آن شود

زانک جانی کان ندارد هست پست — این سخن حقست و صوفی گفته است

او ز حیوانها فزون‌تر جان کند — در جهان باریک کاریها کند

مکر و تلبیسی که او داند تنید — آن ز حیوان دگر ناید پدید

جامه‌های زرکشی را بافتن — درها از قعر دریا یافتن

خرده‌کاریهای علم هندسه — یا نجوم و علم طب و فلسفه

که تعلق با همین دنیاستش — ره به هفتم آسمان بر نیستش

این همه علم بنای آخورست — که عماد بود گاو و اشترست

بهر استبقای حیوان چند روز — نام آن کردند این گیجان رموز

علم راه حق و علم منزلش — صاحب دل داند آن را با دلش

پس درین ترکیب حیوان لطیف — آفرید و کرد با دانش الیف

نام کالانعام کرد آن قوم را — زانک نسبت کو بیقظه نوم را

روح حیوانی ندارد غیر نوم — حسهای منعکس دارند قوم

یقظه آمد نوم حیوانی نماند — انعکاس حس خود از لوح خواند

هم‌چو حس آنک خواب او را ربود — چون شد او بیدار عکسیت نمود

لاجرم اسفل بود از سافلین — ترک او کن لا احب الافلین